मागे एका गझलेच्या संदर्भात चतुरंग म्हणाले :

परीक्षानळी आणि चंचुपात्रातून गजलेचा प्रवास लवकरच नक्षीदार सुरईकडे होईल ही खात्री आहे!

पुढे -

परीक्षानळीतून, छानशा किटलीत गजल प्रवेशकर्ती झाली आहे! (मला गालिच्याच्या कडेला नाजुक सुरई अंधुकशी दिसते आहे!)

त्यावरून मला ही दोन लिपी-चित्रे सुचली : १. सुरई शब्द : हंगामा है क्यों बरपा थोडी सी जो पी ली है डाका तो नहीं डाला चोरी तो नहीं की है आणि हे : २. चंचुपात्र आणि परीक्षानळी शब्द : शराब तेज़ाब (ही "कच्चा खर्डा" प्रकारची चित्रे आहेत. त्यामुळे तशी गचाळ आहेत. म्हणून मुद्दामून लहान आकाराचीच चित्रे देत आहे.) अनेक आस्वादकांच्या मनात चंचुपात्र आणि परीक्षानळ्यांनी सौंदर्य-नसलेल्या-वस्तूंच्या अडगळ कप्प्यात ठेवलेले असते. मला वाटते हा घोकंपट्टीच्या शिक्षणपद्धतीमुळे झालेला पूर्वदूषितग्रह आहे. कित्येक विद्यार्थी शालांत परीक्षेसाठी सुंदर मराठी-इंग्रजी कविता घोकाव्या लागल्यामुळे खट्टू होतात. काव्यालाच किचकट आणि सौंदर्यहीन समजू लागतात. तसेच विज्ञानाबाबत होत असावे का? चंचुपात्राचे रूपक असलेली वैज्ञानिक/तार्किक विचारसरणी ही रटाळ समजली जाते. मग फक्त व्यहारोपयोगी म्हणून लोक अभियांत्रिकी वगैरे तंत्रांचे प्रशिक्षण घेतात. तंत्रज्ञानात आणि विज्ञानात रस वाटण्यात हा मोठा फरक असतो - तंत्रज्ञाला स्फूर्ती देणारी भावना "उपयुक्तता" होय, आणि वैज्ञानिकाला स्फूर्ती देणारी भावना "सौंदर्य" होय. काव्याच्या रसग्रहणासाठी त्यातील विषय आपल्याला वाचक म्हणून आवडावा लागतो, हे आवश्यक आहे. पण कवीची (आणि कलाकाराची) प्राथमिक जबाबदारी ही असते की कवितेच्या (किंवा कलाकृतीच्या) विषयाशी त्याचे मन प्रामाणिक असावे. वाचकाला विषय आवडेल की नाही ही त्याच्यापुढची जबाबदारी. वाचकाला जर विषय रटाळ वाटला तर ते काव्य स्वांतसुखाय होते. तरी वाचक अनेक असल्यामुळे, प्रत्येक वाचकाला विषय रोचक वाटणे अशक्य आहे. बहुसंख्यांसाठी कवितेचे मार्केटिंग करावे, की "नीश-niche" मार्केटिंग करावे, यांच्यापैकी कुठलाही निर्णय वेगवेगळ्या वेळी योग्य असू शकतो. मला वाटते की समीक्षकाने त्याच क्रमाने परीक्षण करावे : (१) कलाकार प्रामाणिक आहे का - कलाकृतीचा जो काय विषय आहे, तो सांगायची कळकळ कलाकाराला आहे काय? (२) त्या विषयासाठी तंत्र योग्य रीतीने वापरले आहे काय? ताक आणायला जायचे तर वाटी कशी लपवून चालणार. तेज़ाब दाखवायचे तर परीक्षानळी-चंचुपात्र कसे लपवून चालणार? (३) कलेचा आनंद कुठल्या niche आस्वादकाला मिळणार आहे? जाता-जाता लहानपणची ही आठवण सांगतो. एका संगीतसमारोहाला उस्ताद बिस्मिल्ला खानांचे सुर या अशिक्षित कानांवर पडायचे भाग्य मला मिळाले. अर्धा कार्यक्रम झाल्यानंतर खानसाहेबांनी फर्माइशी मागितल्या. समोरच्या एकाने म्हटले "मालकंस गा". खानसाहेब म्हणाले की आज मन नाही करत, दुसरे काही माग. मग दुसरी कुठली फर्माईश घेतली. पुन्हा विचारता, पुन्हा तो बुवा "मालकंस"च मागायचा! असे तीनदा झाल्यावर, शेवटी खानसाहेब म्हणाले - घे तुझा मालकंस. सुंदर होते इतकेच आठवते. (त्याहून अधिक आठवण्याइतपतही माझी अभिजात संगीताची जाण नाही.) मन नसताना असे सुंदर स्वरमहाल उभारू शकणारा कोणी पोचलेला उस्ताद बिस्मिल्ला खानच. कलेची अभिव्यक्ती करणारा कोणी सामान्य माणूस असेल तर पहिले विचारावे - "तुझे मन याच्यात आहे, ते स्पष्ट दिसते का?" आणि मग "तुझी तयारी नीट झाल्याचे दिसते आहे का?" (अरेरे - हे पुन्हा वाचताना नको तितके कूट-क्रिप्टिक झालेले दिसते. सारांश काही असा : चतुरंग यांची चंचुपात्र-परीक्षानळी उपमा मला आवडली, पण पटली नाही. माझ्या मते चंचुपात्रे, लखलखत्या नळ्या सुंदर असतात त्या असतातच, पण ती विचारसरणीही सुंदर असते. आपण कित्येकदा कॉलेजातील शाखांची विभागणी करतो - कला-साहित्य, वाणिज्य-वकिली, विज्ञान-अभियांत्रिकी-?वैद्यक? या विभागणीत जणू काही आपण विसरतो की मनुष्याच्या ज्या मूलभूत स्फूर्ती असतात त्या सर्व शाखांत असतात. ही स्फूर्तिस्थाने कुठली - सत्य, शिव (कल्याणकारी), सुंदर. कलेत फक्त सौंदर्य नसते, तर सत्यशोध आणि उपयुक्तताही असते. वाणिज्यात केवळ उपयुक्त "हिशोबी"पणा नसतो, केवळ किचकट कायद्यांमध्ये हरवणे नसते, तर समाजाच्या उपजीविकेबद्दल सत्यशोध असतो, आणि मानवाच्या रोजव्यवहारात सौंदर्याचा शोध असतो. विज्ञानात कोरडा सत्यशोध, आणि उपयुक्त तंत्रनिर्मिती नसते, त्या तर्कांमध्ये सौंदर्यही शोधले जात असते. म्हणून चंचुपात्राच्या रूपकाचे निमित्त करून मी हा लेख लिहिला. वेगवेगळे लोक आपला खास सौंदर्यानुभव व्यक्त करू बघत असतात. तो वेगवेगळ्या लोकांना भावेल. अनपेक्षित विषयात आणि तर्‍हेत कोणी सौंदर्य व्यक्त केले तर आपल्याला ते अनोळखी वाटेल. मग ती अभिव्यक्ती जोखताना हा विचार करणे जरुरीचे - अभिव्यक्ती करणारा प्रामाणिक आहे का? मग त्याला चंचुपात्रे सुंदर वाटत असतील, हे समजून घ्यावे. वगैरे, वगैरे.)