या बाबतीत फारसे काही करता येणार नाही. रिझर्व बँकेच्या बँकिंग ओम्बड्समनकडे तक्रार करूनही फारसा उपयोग नाही कारण गिळलेले कार्ड (स्वतःच्या बँकेखेरीज अन्य बँकांच्या एटीएम मधे अडकलेलं) हे त्या बँकेकडून सिक्युरिटीच्या कारणाने एक प्रोटोकॉल म्हणून कापून नष्ट केलं जातं. अनधिकृत वापर टाळण्यासाठी ही एक सेफ्टी अरेंजमेंट आहे. एक कल्पना करा : या केसमधे तुमचं कार्ड चोरुन एखाद्याने ते इथे वापरलं असतं आणि चुकीचे पिन ट्राय करता करता ते रीटेन झालं असतं तर त्याला ते परत मिळावं अशी इच्छा तुम्ही केली असतीत का? किंवा काही अपघाताने तुमचं कार्ड आत अडकून राहिलं आणि वाट पाहून तुम्ही निघून गेलात तर नंतर कोणीही जवळच्या ब्रांचला विनंती करुन ओळख पटवून ते कार्ड न्यावं ही व्यवस्था फुलप्रूफ नाही. आता मुख्य विषय. तुम्ही म्हटलेली समस्या ही फक्त मोटराईज्ड कार्ड रीडर्स असलेल्या मशीन्समधे येते. मोटराईज्ड कार्ड रीडर : त्यात कार्ड आत घेऊन रीड केलं जातं.. ही योजना अत्यंत जुन्या मशीन्समधे केवळ शिल्लक असून ती आता कालबाह्य झाली आहे. ९५ % मशीन्स आता "डिप कार्ड" रीडरसहित येतात. यात कार्ड सरकवून पुन्हा बाहेर काढून घ्यायचं असतं. कार्ड रीटेन होणं ही गोष्ट यात होऊच शकत नाही. डिप कार्ड रीडर : मोटराईज्ड कार्ड रीडरमधे एकदाच कार्ड आत टाकून एकामागून एक दोनतीन ट्रान्झॅक्शन्स करता यायची. मग प्रत्येक ट्रान्झॅक्शनला पुन्हा पासवर्ड विचारणं कंपल्सरी झालं आणि त्यातही पासवर्ड (पिन) पुन्हापुन्हा टाकायला लागायचा. डिपकार्ड रीडरला एकदा कार्ड दाखवलं आणि काढलं की एकच ट्रान्झॅक्शन करता येतं, मग सेशन एण्ड. .. दुसर्‍या (उदा मिनी स्टेटमेंट) पुन्हा कार्ड घालावं लागतं. पण डिपकार्डमधे फ्रॉड्स करायला खूप कमी वाव राहतो ही बाजू महत्वाची. तात्पर्य. आता जे झालं ते झालं, यापुढे डिप कार्ड रीडर असलेल्या एटीएम मधेच कार्ड वापरत जावे.. विशेषत: अन्य बँकेच्या एटीएमवर असलात तर. तुमच्या स्वत:च्या बँकेच्या एटीएममधे कार्ड राहिल्यास ते कार्ड कॅश लोडिंग एजन्सीकडून गोळा करुन तुमच्या ब्रांचकडे परत पाठवलं जातं आणि तुम्ही चारपाच दिवसांनी स्वत:च्या मूळ ब्रांचमधून ते घेऊन जाऊ शकता. बादवे : एटीम आणि त्यातल्या कॅश मॅनेजमेंटचे काम सर्वत्र आउटसोर्सच केलेलं असतं, काही दूरच्या ग्रामीण ब्रांचची एटीएम्स वगळता.

सविस्तर माहिती दिल्याबद्दल धन्यवाद. मी स्वत: शक्यतोवर डीप कार्ड रीडरचे यंत्रच पसंत करतो कारण त्यात कार्ड अडकण्याची भीती नसते. योगायोग म्हणा किंवा आळ्शीपणा किंवा घाई या कारणांमुळे मला पुण्यामधील तात्पुरत्या राहण्याच्या ठिकाणाजवळ जे एटीएम मिळाले ते वापरले. त्यातून एवढा मोठा गोंधळ होऊ शकेल हे माहीत असले तर मी दुसरे मशीन शोधण्याचा प्रयत्न केला असता.

मिसेस रोहिणी जोशी, बँक ऑफ इण्डिया, लक्ष्मी रोड ब्रँच, फोन ०२० २४४ ८८ ४०६. मी त्यांना तुमचं कार्ड परत देण्याविषयी बोललो पण आरबीआय इंस्ट्रकश्न्सनुसार (गविनं वर म्हटलय तसं ) त्यांनी ते क्रॅश केलय. तुम्हाला रिप्लेसमेंट कार्ड तुमच्या बँकेकडून सहज मिळेल, दिलेल्या फोनवर चौकशी करा (माझा रेफरन्स द्या) आणि निर्धास्त रहा.

गिळलेले कार्ड ब्यांकेकडुन ३/४ दिवसात तुमच्या ब्यांकेत दिलेल्या पत्त्यावर येते. (सौ. एचेस्बीसी ब्यांक)

मोटराईज्ड कार्ड रीडर चांगले की डिप कार्ड रीडर?

सर्व प्रतिसादांना एकत्र उत्तर देत आहे. सर्वांचे आभार. "क्रेडिट कार्ड, डेबिट कार्ड वगैरेंमुळे आपले जीवन किती सोपे आणि सुखकारक झाले आहे असे मला वाटत होते." असे मी सुरुवातीलाच लिहिले होते अर्थातच त्यांचा लाभ मी पुढेही घेणारच आहे. ही सारी व्यवस्थाच वाईट आहे असे मी सुचवलेले नाही किंवा त्याच्याकडे पाठ फिरवलेली नाही. एकाद्या दुकानात किंवा हॉटेलात आपले कार्ड न चालणे, एकाद्या एटीएम मशीनमधून पैसे न मिळणे यासारखे अनुभव भारतात अधून मधून येत असतात. त्यावेळी पैशाची पर्यायी व्यवस्था कशी करायची याची आपण तयारी ठेवलेली असते. दोन वेळा माझे कार्ड एटीएम मशीन्समध्ये अडकले होते, पण ती यंत्रे ज्या बँकांच्या ज्या शाखांमध्ये ठेवली होती तिथे माझी खाती असल्यामुळे मला माझी कार्डे सुखरूपपणे परत मिळाली होती. या पूर्वानुभवामुळे या वेळचा अनुभव धक्कादायक वाटला आणि ही घटना परगावी झाल्यामुळे पर्यायी व्यवस्था करणे तितकेसे सोपे नव्हते. मी मेकॅनिकल इंजिनियर आहे आणि यंत्रांमध्ये बिघाड होण्याची कारणे, त्यांचे स्वरूप, परिणाम, त्यापासून होऊ शकणारे धोके वगैरेचा अभ्यास करून त्यावर उपाययोजना करणे हा माझ्या कामाचा भाग होता. एटीएम मशीन्सच्या बाबतीतल्या अशा य़ोजना माझ्या मते पुरेशा नाहीत. भारतातील बँकांच्या कार्यपध्दती सुरक्षिततेच्या दृष्टीने कदाचित अधिक चांगल्या असतील, पण उपभोक्त्याच्या दृष्टीने नक्कीच त्रासदायक आहेत. अशा प्रकारचे यांत्रिक बिघाड परदेशात सहसा घडत नाहीत आणि तसे झालेच तर त्यातून मार्ग काढण्यासाठी एक टेक्स्ट मेसेज किंवा ईमेल पुरेसा असतो आणि दिवसभरात नवे कार्ड मिळून जाते असे ऐकले आहे.

संजय क्षीरसागर यानीही कष्ट घेऊन कार्डाचा शोध लावला त्याबद्दल त्यांचं कौतुक! मी बँकेत काम करते आणि या प्रकारच्या श्टोर्‍या माहिती असल्यामुले कार्ड न गिळणारं मशीन बघूनच पैसे काढते. तरीही, एटीएम ऑफलाईन असणे, शाखेचे नेटवर्क ठप्प असणे या आणि असल्या कारणांमुळे खात्यात पैसे डेबिट झाले पण मला प्रत्यक्षात मिळाले नाहीत असे प्रकार ३ वेळा झाले आहेत. अर्थात टोल फ्री नंबरला फोन करणे आणि २/३ इमेल्स एवढ्यावर साधारण ४/५ दिवसात माझे पैसे दर वेळी खात्यात परत क्रेडिट झाले होते. त्यामुळे आता एटीएम मधून पैसे मिळाले नाहीत तरी मी बिनधास्त असते. रिप्लेसमेंट कार्डबद्दल सांगायचं तर आता निदान आमच्या बँकेत तरी ताबडतोब, शाखेतच कार्ड इश्यु करायची व्यवस्था आहे. तुम्ही दुसर्‍या ठिकाणी असल्यामुळे तुमची गैरसोय झाली आहे.

तात्या अभ्यंकरांनी 'मिसळपाव' सुरू केला तेंव्हापासून मी त्याचा सदस्य आहे. पण वयापरत्वे 'वरणभात' हा हल्ली माझा नित्याचा आहार झाला असल्यामुळे मी अलीकडे मिपावर सक्रिय नाही एवढेच. मधूनच सुरसुरी आली तर एकादी चक्कर टाकून येतो. अलीकडे असाच इथे आलो असतांना माझ्या मनात एक प्रश्न होता, त्याचे उत्तर मिळावे अशा इच्छेने मी एक टुकार धागा टाकला. त्यावर उत्तरादाखल एटीएम मशीन्सची तपशीलवार तांत्रिक माहिती मिळाली तसेच त्यांचा 'चालवता धनी वेगळाची' असतो, याबाबतीत रिझर्व बँकेने केलेले नियम आणि त्यांची अंमलबजावणी कशी केली जाते वगैरे उपयुक्त माहिती मिळाली. शिवाय बहुधा बेंचावर बसलेल्या रिकामटेकड्या ....कडून नागरगप्पा सुरू होतात आणि आंतर्जालाच्या सौजन्याने त्या इतक्या पसरतात की खर्‍या वाटायला लागतात वगैरे मनोरंजक माहिती मिळाली. माझ्या किंचित कडवट अनुभवाबद्दल सहानुभूती, हळहळ, अनुकंपा, सांत्वन वगैरे वाचायला मिळाले आणि आभारप्रदर्शनही झाले. पुणेरी शालजोडीत गुंडाळून केलेले 'कांगावखोर, कृतघ्न' वगैरे आहेर मिळाले. चामडे आता जरा निब्बर झालेले असल्यामुळे त्यांचीही गंमतच वाटली. अशा प्रकारे ज्ञान आणि मनोरंजन या दोन्ही गोष्टी मला यावेळी अपेक्षेपेक्षा जास्तच मिळाल्या. या वेळी फारसे जुने ओळखीचे चेहेरे किंवा मुखवटे दिसले नाहीत, तरीसुध्दा जेवढी वाचने झाली आणि प्रतिसाद मिळाले यावरून मिसळपाव हे स्थान आता नवचैतन्याने सळसळले असल्याचे जाणवले. इतके सारे रामायण घडले तरी "रामाची सीता कोण?" हा प्रश्न मात्र तसाच राहिला. माझा अनुभव सांगून झाल्यानंतर "या सगळ्या प्रकारात माझी काहीच चूक नसतांना मला जो त्रास भोगावा लागत आहे याबद्दल मी कोणाकडे तक्रार करावी याबद्दल कोणी मार्गदर्शन करू शकेल कां?" असा प्रश्न विचारला होता. त्याच्या मागे माझे दोन उद्देश होते. १ ज्या एटीएम मशीनमध्ये जो काही बिघाड झाला होता त्याची तक्रार संबंधित संस्थेकडे केल्यास कदाचित त्या यंत्राची दुरुस्ती केली जाईल. २. ग्राहकाची काहीच चूक नसतांना त्याला गैरसोय, मनस्ताप, त्रास वगैरे सहन करावा लागणे बरोबर नाही याची संबंधित लोकांना जाणीव झाल्यास त्यांना त्यावर काही उपाययोजना करता येईल. गवींनी दिलेल्या पहिल्याच प्रतिसादाचा अपवाद वगळता इतर कोणी माझ्या प्रश्नाकडे लक्ष दिलेले दिसले नाही. माझ्या प्रश्नाचे नेमके उत्तर कदाचित नसेलही. पण असा एकादा मंच असायला हवा ना?

तात्या अभ्यंकरांनी 'मिसळपाव' सुरू केला तेंव्हापासून मी त्याचा सदस्य आहे. पण वयापरत्वे 'वरणभात' हा हल्ली माझा नित्याचा आहार झाला असल्यामुळे मी अलीकडे मिपावर सक्रिय नाही एवढेच. मधूनच सुरसुरी आली तर एकादी चक्कर टाकून येतो. अलीकडे असाच इथे आलो असतांना माझ्या मनात एक प्रश्न होता, त्याचे उत्तर मिळावे अशा इच्छेने मी एक टुकार धागा टाकला. त्यावर उत्तरादाखल एटीएम मशीन्सची तपशीलवार तांत्रिक माहिती मिळाली तसेच त्यांचा 'चालवता धनी वेगळाची' असतो, याबाबतीत रिझर्व बँकेने केलेले नियम आणि त्यांची अंमलबजावणी कशी केली जाते वगैरे उपयुक्त माहिती मिळाली. शिवाय बहुधा बेंचावर बसलेल्या रिकामटेकड्या ....कडून नागरगप्पा सुरू होतात आणि आंतर्जालाच्या सौजन्याने त्या इतक्या पसरतात की खर्‍या वाटायला लागतात वगैरे मनोरंजक माहिती मिळाली. माझ्या किंचित कडवट अनुभवाबद्दल सहानुभूती, हळहळ, अनुकंपा, सांत्वन वगैरे वाचायला मिळाले आणि आभारप्रदर्शनही झाले. पुणेरी शालजोडीत गुंडाळून केलेले 'कांगावखोर, कृतघ्न' वगैरे आहेर मिळाले. चामडे आता जरा निब्बर झालेले असल्यामुळे त्यांचीही गंमतच वाटली. अशा प्रकारे ज्ञान आणि मनोरंजन या दोन्ही गोष्टी मला यावेळी अपेक्षेपेक्षा जास्तच मिळाल्या. या वेळी फारसे जुने ओळखीचे चेहेरे किंवा मुखवटे दिसले नाहीत, तरीसुध्दा जेवढी वाचने झाली आणि प्रतिसाद मिळाले यावरून मिसळपाव हे स्थान आता नवचैतन्याने सळसळले असल्याचे जाणवले. इतके सारे रामायण घडले तरी "रामाची सीता कोण?" हा प्रश्न मात्र तसाच राहिला. माझा अनुभव सांगून झाल्यानंतर "या सगळ्या प्रकारात माझी काहीच चूक नसतांना मला जो त्रास भोगावा लागत आहे याबद्दल मी कोणाकडे तक्रार करावी याबद्दल कोणी मार्गदर्शन करू शकेल कां?" असा प्रश्न विचारला होता. त्याच्या मागे माझे दोन उद्देश होते. १ ज्या एटीएम मशीनमध्ये जो काही बिघाड झाला होता त्याची तक्रार संबंधित संस्थेकडे केल्यास कदाचित त्या यंत्राची दुरुस्ती केली जाईल. २. ग्राहकाची काहीच चूक नसतांना त्याला गैरसोय, मनस्ताप, त्रास वगैरे सहन करावा लागणे बरोबर नाही याची संबंधित लोकांना जाणीव झाल्यास त्यांना त्यावर काही उपाययोजना करता येईल. गवींनी दिलेल्या पहिल्याच प्रतिसादाचा अपवाद वगळता इतर कोणी माझ्या प्रश्नाकडे लक्ष दिलेले दिसले नाही. माझ्या प्रश्नाचे नेमके उत्तर कदाचित नसेलही. पण असा एकादा मंच असायला हवा ना?

ह्याच सगळ्या प्रकारांना कंटाळून मी आता दुसर्‍यांचीच कार्डं वापरतो. अडकले तरी त्यांना भुर्दंड, आपण मोकळे. *अशी कार्डे कशी मिळवायची ते विचारु नये. फोलीसात खंप्लेट केल्या जाईल.