पाणीच पाणी चोहीकडे...

याचा संबंध काही प्रमाणात वातावरण बदल/क्लायमेट चेंज शी लावता येऊ शकतो. तसा आहे देखील... -- ते कसे हे सुद्धा जरा विस्तारून सांगा ना. आम्हाला किमान वाचायला तरी आवडेल. प्रतिसाद म्हणून विषय मोठा आहे, पण थोडक्यात उत्तर देण्याचा प्रयत्न करतो: सर्व प्रथम ९०च्या दशकात "ग्लोबल वार्मिंग" हा शब्द जास्त प्रचलात होता कारण जगाचे सरासरी तपमान वाढत आहे म्हणून. पण जेंव्हा सरासरी वाढते तेंव्हा त्याचा दुसरा अर्थ असा असतो की ते काही ठिकाणी कमी होते तर काही ठिकाणी जास्त. त्यामुळे जे वातावरणात बदल घडतात ते जास्त करून स्थानीक असतात म्हणून त्याला "जागतिक तापमान वृद्धी"च्या ऐवजी "पर्यावरण बदल" असा शब्द प्रचलात आणला गेला... या बदलाचे जे परीणाम स्थानीक पर्यावरणावर असतात ते चित्रविचित्र असतात - त्याला "एक्स्ट्रीम वेदर कंडीशन" असे म्हणतात. उ.दा. तुम्ही-आम्ही रहात असलेल्या न्यू इंग्लंड भागातला बर्फ कमी होणे अथवा वेळेवर न पडता कधीतरी वेगळ्याच वेळेस पडणे असे घडते. उ.दा.: बॉस्टनमधे बर्फाचा मौसम हा साधारण मार्च मधे संपतो, नंतर पडला तरी अगदी विरळ एप्रिल मधे पडतो... पण १९९६ साली मार्चपर्यंत बर्फ सरासरीपेक्षा कमी पडला. आणि अचानक १ एप्रिलला आता माहीत असलेले "एप्रिल फूल" हिमवादळ आले आणि २४ तासाच्या आत जवळ जवळ ३६ इंच बर्फ हा वसंत ऋतूत - स्प्रिंग मधे पडला. असे प्रकार युरोपात पण झाले जेंव्हा अतीवृष्टी झाली अथवा तापमान नको इतके वाढल्याने फ्रान्समधे अनेक माणसे दगावली... अशा एक्स्ट्रीम वेदर कंडीशन्स या कधिपण न सांगता येतात. त्याचा प्रत्येक वेळेस पर्यावरण बदलाशी संबंध असतोच असे नाही. पण शास्त्रज्ञांच्या मते वर्तमान आणि भविष्यात असे प्रकार वाढीस लागणार आहेत. लागलेले आपण बघू देखील शकतो. म्हणूनच याचा संबंध पर्यावरण बदलाशी लावता येऊ शकेल असे म्हणले. पर्यावरण बदलासंदर्भात नजिकच्या काळात घडणार्‍या घटना बदलण्यासाठी आपल्या हातात काही नाही (त्याचे प्रमाण कमी करणे आणि थांबवणे अर्थातच आपल्या/जगाच्या हातात आहे!). पण समोर चालून येणारी संकटे ओळखून तयारी करणे नक्कीच हातात आहे. पण त्यासाठी लागणारे नागरीकरण नियोजन आणि बांधकाम व्यवस्थापन हे गंभिरपणे घेणे गरजेचे आहे. आज तरी क्लायमेट चेंज हा प्रकार आपण वाळूत मान खुपसून नाहीच आहे असे सिद्ध करण्यात मश्गूल आहोत असे वाटते.

पण उत्तर महाराष्ट्रात इतके काँक्रीट आणि डांबरीकरण झाले आहे का? जंगलतोडीमुळे बोडक्या झालेल्या जमिनीतही पाणी मुरत नाही असे ऐकले आहे. त्यामुळेसुद्धा ही समस्या वाढली असेल काय? जेंव्हा पाउस पडायला लागतो, तेंव्हा त्यातील पाणी मुरायला जमिनीचा शोध घेत असते. जेंव्हा अतोनात इमारती सरकारी नियमांप्रमाणेच निसर्गाचे नियमपण धाब्यावर बसवतात तेंव्हा अथवा जेंव्हा घराच्या आजूबाजूला काँक्रीट्/डांबर वापरून कार पार्कींग अथवा रस्त्यासाठी जागा करतात, तेंव्हा त्याचे दोन परीणाम होतात - पहीला पाण्याची मुरण्याची जागा जाते आणि दुसरे, त्यामुळे ते पाणी रस्त्यावरून अथवा जशी वाट मिळेल तसे उतारावरून वाहत वाहत नदी/तळे/नैसर्गिक जलसंचयापाशी जाऊन मिळते. त्यात जर आजूबाजूला असलेली गटारे ही साफ केली नसली तर त्यामुळे त्यातील पण पाणी अडते. बघता नदी प्रदुषीत नक्कीच होते आणि जर पाऊस जास्त पडला तर तिची पातळी वाढायला लागते. त्यात जर धरणाची पातळी धोक्याच्या पातळीच्या वर जाऊ लागली तर त्यातील अतिरीक्त पाणी नदीस मिळते आणि तो पूर अथवा महापूर होऊ शकतो. त्यात आपण म्हणता तशी जंगलतोड झाल्यामुळे तिथली धूपपण वाढते आणि पाणी पसरत जाते. नाशिकची वाढ पण पुण्यासारखीच झालेली आहे. लोकसंख्या वाढलेली आहे आणि त्याचबरोबर घरांसाठीची मागणी. त्यात आश्चर्य नाही पण त्या मागणी साठीची नगर रचना (टाऊन प्लॅनिंग) होणे पण महत्वाचे आहे. ते न करता आत्यंतिक हावेने जेंव्हा वाटेल तसे ओढे बंद करून, उपनद्यांपण बुजवून (हे नाशिक मधे झाले आहे का नाही ते माहीत नाही, पण पुण्यात झाल्याचे ऐकले आहे) जेंव्हा जमिन तयार केली जाते तेंव्हा पाण्याला जायला कमी पर्याय राहतात आणि मग "कमी विरोधाच्या मार्गाने" ("लाईन ऑफ लीस्ट रेझिस्टन्स") जाण्याचा नैसर्गिक स्वभाव वापरत पाणी कसेही जाऊ लागते. ऍल गोअरच्या "ऍन इनकन्व्हीनियंट ट्रूथ" या पुस्तकात पर्यावरण बदलामुळे होणारे पावसाचे जागतीक कमी अधिक परीणाम यासंदर्भात एक छान चित्ररूपी आलेख आहे. त्यात दाखवलेल्या शास्त्रीय माहीतीप्रमाणे मुंबई/महाराष्ट्रातील पाउस हा आता ५०% वाढला आहे/वाढत आहे. "टेरी" ("दी एनर्जी अँन्ड रीसोअर्सेस इन्स्टीट्यूट") या भारतीय संस्थेच्या माहीती प्रमाणे मुंबईतील सागरी पातळी पण वाढत आहे. त्यात आता ह्या काँक्रीटीकरणाचा, वृक्षतोडीचा, डांबरीकरणाचा आणि अनिर्बंध घरबांधणीचा विचार करा, म्हणजे समजेल की महापूर कसा येतो ते. उदाहरणादाखल विषयांतर करतो: गुगलचे मूळ उत्पन्न हे शोधपानांच्या बाजूस, इमेलच्या बाजूस असलेल्या जाहीरातींवर टिचक्या मारल्याने होते. त्याला ऍड सेन्स म्हणतात. देणार्‍याला टिचक्यांवर आधारीत पैसे द्यावे लागत असल्याने विशेष वाटत नाही, टिचक्या मारणार्‍याचे काहीच जात नसल्याने त्याला काही वाटत नाही, पण गुगल मात्र यातून लाखो डॉलर्स मिळवते! कवडी कवडी माया जोडी! तसेच नगर रचनेचे आहे, पर्यावरणासंदर्भात आहे. थोडे काँक्रीटीकरण असले तर काय बिघडले? असे वाटू शकते, पण असे जेंव्हा करणारे अनेक असतात तेंव्हा त्यात काही काळ व्यक्तिगत उपाय मिळाला (घरबांधणी, गाडीची जागा, रस्ता आदी) असे वाटले तरी सामुहीक दृष्ट्या हा मोठा प्रश्न होऊ शकतो. कदाचीत पुढचा काही काळ यावर वृत्तपत्रे, राजकारणी, "विचारवंत" चर्चा करतील नंतर विसरतील. भारतीय समाज (त्यात मी पण आलो) तर काय सहनशील, शूर वगैरे सर्व आहे - बाँब पडले म्हणून न भिता कामावर जातो... तेथे असला पूर कोठे घेऊन बसलात? किस झाड की पत्ती! ह्यातील उपरोध हा तुम्हाला अथवा इतरांना व्यक्तीगत नाही आहे.कृपया गैरसमज नको. थोडेफार त्राग्याने नक्कीच लिहीलेले आहे. त्यात नकारात्मक अथवा भिती घालण्याचा उद्देश नाही आहे, पण आपल्या क्रियांना मिळणार्‍या प्रतिक्रीया आणि कृतींचे होणारे दुष्परीणाम दाखवण्याचा प्रामाणिक हेतू मात्र नक्की आहे. अवांतरः "स्टॉर्मवॉटर ऍसेट मॅनेजमेंट" अर्थात "पावसाच्या पाण्याचे व्यवस्थापन" या विषयावर मला इपिए (एन्व्हायर्नमेंटल प्रोटेक्षन एजन्सी) च्या अनुदानाने संशोधन करायला मिळाले होते. देश आणि गाव जरी वेगळे असले तरी अतिकाँक्रीटीकरणाचे होणारे परीणाम कमी अधिक फरकाने समानच असतात.

हे विषयांतर वाटत असले तरि मुद्दा असा आहे कि , वेळीच योग्य दखल घेतलि नाहि किंव्हा सतत दुर्लक्ष करत राहिले तर परस्थिति सुधारायच्या ऐवजि बिघडतच जाइल, हाता बाहेर जाइल. कारण काहि शहरांचि स्थिति अजुन हि नियंत्रणात आणलि जाउ शकते. अगदी खरे आहे. हा भेदभाव मुंबईपासून साधारण समान अंतरावर असलेल्या दोन शहरांच्या संदर्भात होतो अशी वाटणारीच वस्तुस्थिती आहे.