'चित्रपट' हे असे एक माध्यम आहे की ज्याच्या जादूने जगातील सर्वच स्तरावरील लोक प्रभावित झालेले असतात. सुरूवातीच्या काळात दोन घटकांची करमणूक असे जरी चित्रपटाचे स्वरूप असले तरी कालानुरूप त्याला विविध तंत्राची जोड लाभली, नवनवीन कल्पना मूर्त स्वरूपात पडद्यावर मांडून त्यावर रसिकांची मते जाणून घ्यावीत असे या क्षेत्रातील दिग्गजांना वाटू लागले, वेळोवेळी नव्या प्रवाहाची त्यात भर पडत गेली आणि जगभर 'चित्रपट म्हणजे निव्वळ मनोरंजन’ नव्हे तर तो एक अभ्यासही होऊ लागला. अर्थात निर्विवादपणे 'हॉलीवूड' कडे याचे पितृत्व असल्याने तिथे या माध्यमात जे प्रयोग केले गेले ते सर्वच्या सर्व वा जसेच्या तसे जगातील अन्य ठिकाणाच्या चित्रपटनिर्मितीकडे गेले नाहीत तरीदेखील सर्वत्रच तंत्रज्ञानांमध्ये जी कमालीची सुपीकता आली आहे ती पाहता केवळ आहे कॅमेरा तर चला चित्रण करू या त्या दृष्याचे असे आता होत नाही तर अमुक एक दृश्य कोणत्या रेंजने घ्यावे, त्यासाठी बॅकड्रॉप काय हवा, रात्रीचे, दिवसाचे, गतीमानता, संकलन, विशेष परिणाम आदी बाजूही तंत्रदृष्ट्या सफाईदार आल्या की नाही हे कल्पक दिग्दर्शक जाणीवपूर्वक पाहतो. चित्रपटाचे प्रत्यक्ष चित्रीकरण सुरू होण्यापूर्वी शेकडो पानांचे आराखडे तयार होत जातात. या संदर्भात कथनकातील काही "रंग" काय दर्शवितात हेही "हॉलीवूड" मध्ये कशा पध्दतीने पाहिले जातात याचा मागोवा उदाहरणासह घ्यावा असे मला वाटल्याने जे काही चित्रपट पडद्यावर, फिल्म क्लब्जमधून पाहिले, सीडी, डीव्हीडी, माध्यमाद्वारे पाहिले, ते पाहिल्यावर अमुक एक रंग तमुक एका फ्रेममध्ये दिग्दर्शकाने का वापरला असावा? असे विचार आल्यावर या संदर्भात अनेक जालीय मित्र व अधिकारी व्यक्तीं समवेत चर्चा आणि जेवढे मिळेल तेवढे साहित्य वा त्यावरील परिक्षणे वाचली व जे काही चित्र नजरेसमोर आले ते इथे मिपा सदस्यांसाठी शब्दबद्ध करीत आहे. ('लाईफ' या जगप्रसिद्ध मासिकाने संग्रहीत केलेला "लाईफ गोज् टु मूव्हिज" नावाचा एक मोठा आणि तितकाच देखणा ग्रंथराजही या लेखासाठी उपयुक्त ठरला आहे.) माझा असा दावा बिलकुल नाही की कथानकात मला रंगांच्या बाबतीत जे भावले नेमके तेच त्या दिग्दर्शकाला अभिप्रेत असेल, पण त्याने तो रंग जाणीवपूर्वक तिथे का वापरला असावा याची अटकळ मात्र मला बांधता आली, इतकेच. कदाचित इथल्या एखाद्या अभ्यासू वाचकाला तसे वाटणार नाही, पण तरीही 'रंगसंगती' हा चित्रपट निर्मितीतील कथानकाचा एक अविभाज्य घटक आहे हे मान्य व्हावे. चारचौघात [जसे इथे मिपावर] आपण कालपरवा पाहिलेल्या चित्रपटाबद्दल आपुलकीने, भरभरून लिहितो, बोलतो. तसेच त्या अनुषंगाने मग अन्य चित्रपटांचा उल्लेख आला तर त्यातील कथानकाची पार्श्वभूमी, पात्रांचा अभिनय, शूटिंग, गतीमानता, आदी अंगावर खूप चर्चिले जाते पण क्वचितच असा एखादा चित्रपट असेल की ज्यावेळी आपल्या मते 'अमुक एका प्रसंगी त्या दिग्दर्शकाने तोच रंग फ्रेमसाठी का वापरला असेल? Significance of a particular color for a particular frame हे दिग्दर्शक का मानतो? रॉब मार्शलने 'शिकागो' चित्रपटात कॅथरिन झेटा-झोन आणि रेनी झ्वेलेगार यांच्या नृत्याच्यावेळी झगझगीत नारिंगी रंग आणि समोरासमोरील संवाद दृष्यासाठी दाट लाल रंगाची छ्टा वापरण्याचे काय कारण असू शकेल? तर स्टीव्हन स्पिएलबर्गने ऑस्कर विजेत्या "शिंडलर्स लिस्ट" या जवळपास तीन तासाच्या कृष्णधवल चित्रपटातील केवळ एकाच फ्रेममध्ये एका मुलीचा कोट 'लाल' रंगाचा का दाखविला असेल? तसेच "फिलाडेल्फिया" मध्ये एचआयव्ही पॉझिटीव्ह पेशंट टॉम हॅन्क्स भावुक होऊन बोलत असताना ती फ्रेम फिकट तपकिरी आणि नंतर लाल रंगाकडे झुकणारी असे करण्यामागे काय हेतू असेल त्या टीमचा? असे प्रश्न ज्यावेळी नजरेसमोर येऊ लागले त्यावेळी निव्वळ आहे सोय इस्टमनकलरची वा टेक्नीकलरची म्हणून काढला गेला रंगीत चित्रपट असे नसून चाणाक्ष दिग्दर्शक फ्रेम बोलकी करण्यासाठीही रंगाचा कुशलतेने वापर करू शकतो असे ध्यानात येऊ लागले. आल्फ्रेड हिचकॉकच्या चित्रपटात अन्य कुठल्याही माध्यमापेक्षा त्याचा 'कॅमेरा' जास्त बोलतो असे मानले जाते ("नटोरिअस, सायको, रिअर विंडो, रेबेका"). चार्ली चॅप्लिन समाजजीवनातील बारकाव्यावर आणि हालचालीवर लक्ष केन्द्रीत करत असे, तर त्याच्याच पठडीतील वूडी अ‍ॅलनची पात्रे त्याचे कथानक 'बोलकी' करतात ("अ‍ॅनी हॉल", "हॅना अ‍ॅण्ड हर सिस्टर्स"). रॉबर्ट अल्ड्रिच गतीमानतेवर ("डर्टी डझन", 'ग्रीसम गॅन्ग", "फ्लाईट ऑफ दि फिनिक्स"), तर मार्टिन स्कोरसेसे ("टॅक्सी ड्रायव्हर", "रेजिंग बुल", "केप फीअर", "अ‍ॅव्हिएटर") मानसिकतेवर भर देतात. फ्रान्सिस फोर्ड कपोला अंधारावर भर देऊन प्रकाशाला सामोरे आणतात ("अ‍ॅपोकॅलिप्स नाऊ", "गॉडफादर ट्रीऑलॉजी"), इंग्मार बर्गमन, अकिरा कुरोसावा, त्रुफाँ, विट्टोरिया डी सिका हे अनुक्रमे स्वीडिश, जपान, फ्रान्स, इटलीचे (आणि आपले सत्यजीत रे) दिग्दर्शक जगभर गाजले ते कथेतील साध्यासुध्या वातावरणनिर्मितीमुळे [कुरोसावाच्या 'राशोमान' वर तर अन्य कुठल्याही भाषेतील चित्रपटापेक्षा जास्त लिहिले गेले आहे असे मानले जाते...या चित्रपटातील प्रमुख पात्र बाजूलाच, पण यातील धो-धो कोसळणारा 'पाऊस' हाच एक प्रमुख अभिनेता बनला आहे, आणि ही करामत त्या विलक्षण प्रतिभेच्या दिग्दर्शकाची....आज बरोबर ६१ वर्षे पूर्ण झालेल्या 'राशोमान' या चित्रपटावर स्वतंत्र लिहिणे गरजेचे आहे, पाहू या.]. डेव्हीड लीन ऐतिहासिक भव्यतेवर ("लॉरेन्स ऑफ अरेबिया", "ब्रिज ऑन दि रिव्हर क्वाय", "डॉक्टर झिव्हॅगो") तर स्टीव्हन स्पीएलबर्ग तंत्रावर आणि त्यातील गतीवर ("ई.टी.", "जॉज", "क्लोज एनकाऊन्टर्स ऑफ दि थर्ड काईंड", "इंडियाना जोन्स सीरीज") भर देत असत. यातील हिचकॉक याना तर भारतातील प्रेक्षक असो वा जगभरातील कुणीच कधी विसरू शकत नाही. त्यांची कारकिर्द बहरली त्यावेळी कृष्णधवलच निर्मिती होत असल्याने त्यांच्या एकूण ४४ बोलपटापैकी केवळ दहाबारा चित्रपटच रंगीत निघाले पण इतक्या कमी निर्मितीतही कथानकात रंगाचे महत्व कशाप्रकारे दर्शविता येते हे त्यांना फार प्रभावीपणे समजले होते. (त्याविषयी पुढे येईलच). ही काही वानगीदाखल दिलेली दिग्दर्शकांची नावे असली तरी या आणि याच मुशीतील अन्य दिग्दर्शक [रिचर्ड ब्रूक्स ~ 'लॉर्ड जिम', फ्रेड झिनेमन ~ "मॅन फॉर ऑल सीझन्स", जॉर्ज स्टीव्हन्स ~ "प्लेस इन द सन", अ‍ॅलन पाकुला ~ "सोफी'ज चॉईस", सिडनी ल्यूमेट ~ "मर्डर ऑन दि ओरिएन्ट एक्स्प्रेस", रिचर्ड लेस्टर ~ "रॉबिन अ‍ॅण्ड मरिअन", जॉर्ज कुकर ~ "माय फेअर लेडी"......आदी] या प्रतिभावान दिग्दर्शकांनी 'रंगमहात्म्य' जाणले होते व त्या अनुषंगाने ते ते चित्रपट दिग्दर्शित करण्यात विशेष स्वारस्य दाखविले. अर्थात "मी अमुक एक कारणासाठी ही फ्रेम या रंगाची केली..." असे प्रत्येकवेळी कुणी सांगत बसत नाही तर त्या त्या वेळी दिलेल्या मुलाखतीमधून खुबींचे मर्म उघडले जाते. त्याच्या अनुषंगाने अभ्यास केल्यास रंग कथानकावर किती प्रकारे आणि कसा प्रभाव टाकू शकतो हे त्या चित्रपटांचा पुनश्च आनंद घेतल्यास समजू शकते. [क्रमश:....]