गोणेस्पोती राया - साष्टीमधील एका आरतीची चाल

हल्ली गोव्यात बहुतेक लोक दीड दिवसांचाच गणपती बसवतात (सुटी मात्र आठवड्याची घेतात). सार्वजनिक गणपती दहा दिवसांचे असतात - पण सार्वजनिक गणपती हा प्रकार तसा नवीन आहे. महिनाभर गणपती बसवायचा उल्लेख वाचून मलाही आश्चर्य वाटले. - - - ताला-लयीच्या बाबतीत मी खूप कच्चा आहे. असले "सिन्कोपेटेड" ताल गोव्याच्या लोकगीतांमध्ये वैशिष्ट्यपूर्ण आहे. ("सिन्कोपेटेड"साठी मराठी-हिंदुस्थानी शब्द काय आहे? तालाचे बोल आणि मात्रांचा संबंध मुद्दामून मागेपुढे करून सौंदर्य निर्माण करणे, याला "सिन्कोपेशन" म्हणतात. उदाहरणार्थ अद्ध्या तालात बोल दिडाव्या, साडेपाचाव्या, मात्रेवर मात्रेवर येतात, त्यामुळे एक प्रकारचा खेळकरपणा येतो.) परंतु अर्ध्या मात्रेवर शब्द म्हणणे मला आणि बर्‍याच लोकांना कठिण जाते. आरत्या म्हणताना तयारी नसलेले माझ्यासारखे लोक लय कमी-अधिक करून चालवून घेतो. (तयारी नसली तर आरत्यांमधल्या टाळ्यांची लय काटेकोर नसते, असे वसंतराव देशपांडे यांनी एका भाषणात दाखवून दिले आहे. त्या भाषणाचे ध्वनिमुद्रण मागे मिसळपावावरच ऐकले होते.) या इथल्या ध्वनिमुद्रणात लय काटेकोर ठेवण्यासाठी मी मेट्रोनोम वापरला आहे. लय हवी तशी कमीअधिक करण्याचे स्वातंत्र्य नसल्यामुळे शब्द बोलताना माझी थोडी त्रेधा झालेली आहे, हे तुमचे निरीक्षण योग्य आहे.

धन्यवाद. (स्पष्टीकरण : माएस्तो बार्रेतो यांनी साथ देण्यासाठी कॉर्ड सुचवले आहेत, पण चाल [मेलडी] मात्र पारंपरिकच घेतली आहे.)

तुमचा अनुभवही छानच आहे. "सुखकर्ता दु:खहर्ता"ची चाल - फक्त सुरुवातच आठवते आहे. १ ऽ ऽ| २ ऽ, ऽ ऽ | ३ ऽ ऽ | ४ ऽ, ऽ ऽ सुखऽ| कऽ र्ताऽ | दुख ऽ| ह ऽ, र्ता ऽ वार्ताऽ| विघ्ऽ-नाऽ| ची ऽ ऽ... अशी काही चाल आहे. माझ्या कानात आमच्या घरची ही चालच इतकी घट्ट बसली आहे, की काही केल्या गोव्याची चाल पुढे आठवतच नाही. (सासासाऽसाऽ सासासाऽसाऽ साऽरेऽ साऽसाऽनी़ऽ)

प्रदीप यांची मला आलेली खरड यासंदर्भातच आणि बरीच माहिती असलेली आहे म्हणून येथे चिकटवते आहे. - चित्रा ------------------------------------ "कोकणात आरतीच्या चाली आपण मुंबई पुण्याकडे म्हणतो त्याहून वेगळ्या व जास्त मोहक आहेत. तसेच आरती म्हणणे म्हणजे तेथे पूर्वापार साग्रसंगीत (लिटरली!) ढोलकी, टाळ ह्यांच्या साथीने म्हणणे आहे. काही वर्षांपूर्वी गोव्यातील पार्से येथील भगवतीच्या देवळात आषाढी एकादशीच्या दिवशी गेलो असतां तेथे दिवसभर भजनाचा कार्यक्रम चाललेला होता, त्याची थोडीशी झलक पहावयास मिळाली. पंचक्रोशीतून तेथे भजनी मंडळी येत होती, व साग्रसंगीत भजने सादर करीत होती. पेटी, तबला, टाळ व मृदंग असा सगळा साज प्रत्येक मंडळाचा स्वतःचा असे. गोव्यातील देवळात वावरतांना असे जाणवले की देवळात वरकड कामे करणारे लोकही नाटकातील पदे (बहुधा कोकणीतील, पण चाली शास्त्रीय संगीतावर आधारीत) गुणगुणतात. देवळात संध्याकाळचा सनई चौघडा नगारखान्यावरून वाजवला जातो, हे मी सात-आठ वर्षांपूर्वी अनुभवलेय, आजही त्यात फारसा फरक नसावा. एकदा तर शांतादुर्गेच्या मंदिरावरील नगारखान्यावरून सनई इतकी सुरेख ऐकली की मी हा कोण वादक म्हणून चौकशी केली. तो वादक आकाशवाणीच्या तेथीलच कुठल्यातरी केंद्रावरील स्टाफ आर्टिस्ट होता म्हणे! असेच एकदा पणजीच्या मुक्कामात हॉटेलाच्या समोरील गणपतिच्या देवळात कसलातरी वार्षिक उत्सव चाललेला होता तो पाहिला. एके रात्री कार्यक्रम म्हणजे तेथील एका स्थानिक कलाकाराचे तबला सोलो वादन होते! गाण्याची परंपरा तेथे अजून मूळ , अभ्रष्ट स्वरूपात टिकून आहे. -प्रदीप" ------------------------

ये ई हो विठ्ठ्ले तर लोक असं काही गातात की बास! आलाप (आलापच म्हणातात ना त्याला?) तर संपतच नाही! तेवढ्या वेळात माझ्या हातात जर प्रसाद दिलात तर खाउन संपेलसुद्धा!