'शब्दनाद'...मराठी, हिंदी, इंग्रजी शब्दांचे जन्म, उगम आणि अर्थांचा शोध घेणारे सदर.. 'कॉटन ग्रीन' स्टेशन.. हार्बर रेल्वेमार्गावरील एक स्टेशन. 'कॉटन ग्रीन' स्टेशनच्या नांवातच काॅटन असल्याने त्याचा कापसाशी संबंध असावा हे तर उघडच आहे मात्र त्यातील 'ग्रीन'चा अर्थ काय हे कळत नव्हते, त्याचा शोध धेतला असता मस्त मनोरंजक माहिती हाती लागली.. हे स्टेशन मध्य रेल्वेच्या चिंचपोकळी व भायखळा स्थानकांदरम्यान मध्य रेल्वेच्या पूर्वेस हार्बर लाईनवर येतं. इंग्लंडमधील कापड गिरण्यांना लागणा-या आपल्या देशातील कापसाची निर्यात हार्बर लाईनच्या पूर्वेस असणा-या बंदरातून व्हायची. या आयात-निर्यातीचा लेखा-जोखा ठेवण्यासाठी तीथं एक मोठ्ठं केंद्र उभारलेलं होत त्याला 'काॅटन एक्सचेंज' म्हणत. आपल्या सर्वांना माहित असलेल्या 'स्टाॅक एक्सचेंज'च्या धर्तीवरच याचं काम चालायचं. या काॅटन एक्सचेंजची पाश्चात्य वास्तुकलेचा नमूना असलेली एक भव्य इमारत कॉटन ग्रीन स्थानकाच्या पूर्वेस उभारलेली होती व तीस बाहेरुन हलक्या ग्रीन रंगात रंगवलेली होती. 'ग्रीन' रंगातलं ' कॉटन ' एक्सचेंज म्हणून या स्टेशनाला ' कॉटन ग्रीन' असं मांव मिळालं असं आपल्याला वाटेल, परंतू ते तसं नाहीय. तर, या काॅटन एक्सचेंजच्या जोडीनं त्याच्या शेजारी धान्य साठवण्याची प्रचंड मोठी गोडाऊन्स होती व आजही आहेत. धान्याला इंग्रजीत 'ग्रेन' असं म्हणतात आणि या 'ग्रेन'चाच अपभ्रंश 'ग्रीन' असा होऊन या रेल्वे स्थानकाला काॅटन ग्री(ग्रे)न असं नांव प्राप्त झालं. ' कॉटन ' अॅण्ड 'ग्रेन'च्या व्यापाराचे वा साठवणूकीचे ठिकाण ते ' कॉटन -ग्रेन' म्हणजेच आपले आजचे ' कॉटन ग्रीन' स्टेशन..!! कॉटन एक्सचेंजची ब्रिटीश कालीन इमारत आजुबाजूला धान्याची अनेक गोडाऊन्स कवेत घेऊन आजही तीथंच उभी आहे, मात्र तीचा 'ग्रीन' रंग जाऊन तीथं 'सरकारी' पिवळसर व ब्राऊन रंग चढला आहे. जाता जाता - मध्य रेल्वेच्या पश्चिमेस असलेली पश्चिम रेल्वेची एलफिन्सटन रोड ते महालक्ष्मी ही स्टेशनं आणि हार्बर लाईन वरील वडाळा ते कॉटन ग्रीन या स्थानकांचा मिळून जो एक आयताकार चौकोन तयार होतो तो पट्टा 'गिरणगांव' या नांवाने ओळखला जातो. मुंबईच्या बहुतांश कापड गिरण्या या परिसरात होत्या त्याचं सर्वात मोठ्ठ कारण म्हणजे हे कॉटन एक्सचेंज होय! इथून होणा-या कापसाच्या घाऊक देवाण-घेवाणीमुळे बहुतांश मिल्स या परिसरात वसस्या होत्या. -गणेश साळुंखे 93218 11091