परदेशात जायचं म्हणजे अमेरिका! इंग्लंड! किमान ऑस्ट्रेलिया, न्यूझीलंड तरी..? आपल्यापैकी बहुतेकांसाठी परदेश हा साधारण एवढ्याच देशांपुरता असतो. पण यातली कोणतीही नावं न घेता आम्ही पोचलो ते स्लोव्हाकिया या युरोपियन देशात. आता सांगायला हरकत नाही.. पण माझे लग्न ठरेपर्यंत मलाही स्लोव्हाकिया या नावाचा एखादा देश आहे हे माहीतच नव्हते. :P इतकंच नाही, तर आमच्या लग्नानंतर व्हिसासाठी प्रोसेस सुरू केली होती; व्हिसासाठी काही पेपर आणायला जेव्हा कुठल्याही सरकारी ऑफिसमध्ये जायचो, तेव्हा तिथले लोकही असा कुठला देश आहे?? असे त्यांच्या नजरेनेच आम्हाला विचारायचे. ;) मग समजावून सांगायचो, तेव्हा कुठे ते पेपर हातात मिळायचे. गेली काही वर्षं आम्ही इथे राहतोय, इथलं जीवन जवळून पाहतोय. इथे येताना या देशाबद्दल मला तर काहीच माहिती नव्हती, त्यामुळे सगळाच अनुभव नवा होता. संस्कृती अनोळखी होती. कसा आहे हा देश? कशी आहेत इथली माणसं? मध्य युरोपातल्या अनेक लहान देशांमधलाच एक देश स्लोव्हाकिया. ३१ डिसेंबर १९९२मध्ये चेकोस्लोव्हाकिया ह्या देशाची २ भागात विभागणी झाली आणि चेक रिपब्लिक व रिपब्लिक ऑफ स्लोव्हाकिया असे २ नवीन देश जगाच्या नकाशावर उमटले. या छोट्या नवीन देशाची राजधानी बनले, दानुब नदी किनार्या वरील शहर - ब्रातिस्लावा. महाराष्ट्रापेक्षा आकाराने किंचित लहान असणार्याी ह्या देशाच्या पश्चिमेला चेक रिपब्लिक, ऑस्ट्रिया. उत्तरेला पोलंड, पूर्वेला युक्रेन आणि हंगेरी हे देश आहेत. १९१८ साली चेकोस्लोव्हाकिया हा देश अस्तित्वात येण्याआधी, सन १८६७ ते १९१८ ह्या काळात येथे "Astro-Hungarian empire“ ज्याला“Dual Monarchy” असेही म्हटले जाते, यांचे राज्य होते. त्यामुळे इथे बर्यारच देशांच्या संस्कृतींचा प्रभाव आहे. त्यापूर्वी ५ व्या शतकात उत्तरेकडून स्लावीक लोकांचे इथे आगमन झाले. "Slavic” वरून “Czechslovakia“ आणि त्यानंतर “Slovakia” असे हे नाव उदयास आले. दुसर्याv महायुद्धानंतर चेकोस्लोव्हाकियावर कम्युनिस्ट राजवटीचे सरकार आले आणि या देशाला इतर देशांपासून वेगळे ठेवण्यात आले. १९६१साली बर्लिनची भिंत पाडल्यावर युरोपची पूर्व युरोप आणि पश्चिम युरोप भागात विभागणी झाली. परंतु चेकोस्लोव्हाकिया हा मध्य युरोपातील देश असल्यामुळे इथल्या लोकांसाठी १९६१-१९८९ हा काळ खूपच खडतर ठरला. १९८९ साली बर्लिनची भिंत पाडण्यात आली, तेव्हा जर्मनीसोबतच युरोपातील अनेक देश कम्युनिस्ट राजवटीतून मुक्त झाले. १९८९-१९९५ या काळात युरोपचा भौगोलिक नकाशा बदलत गेला. अनेक देश एकमेकांपासून वेगळे झाले. १९९१मध्ये चेक आणि स्लोव्हाकियामध्येही फाळणी झाली. ह्या फाळणीला “Velvet Revolution” देखील म्हटले जाते. याचे कारण असे की, ही फाळणी अतिशय शांत पद्धतीने हाताळण्यात आली. कुठेही कुठलीही हानी किंवा विरोध झाला नाही. १९९२-२००४ या काळात स्लोव्हाकियाची झपाट्याने प्रगती होत गेली. २००४ साली स्लोव्हाकियाचा “European Uninon Member state“ मध्ये समावेश करण्यात आला. स्लोव्हाकियाने कात टाकायला खर्या अर्थाने इथून सुरवात झाली. ह्यांचे लोकल चलन "स्लोवाक करुना" जाऊन त्याची जागा "युरो"ने घेतली आणि जागतिक नकाशावर या देशाचे नाव दिसू लागले. अनेक परदेशी कंपन्यांनी इथे आगमन केले. भारतासारखेच इथेदेखील "outsourcing" चे प्रस्थ वाढू लागले. अमेरिकन कंपन्यांनी इथे आपले बस्तान बसवण्यास सुरवात केली. रोजगाराचे नवीन मार्ग निर्माण झाले. इथे काम करण्यासाठी बरेच परदेशी लोक इथे येऊ लागले. एक multicultural वातावरण आता ह्या देशाला मिळाले आहे. स्लोव्हाकियाची मातृभाषा स्लोवाक असली तरी इथे चेक, हंगेरियन, जर्मन आणि नजिकच्या काळात इंग्लिशदेखील वापरली जाऊ लागली आहे. इथले लोक स्वभावाने मनमिळाऊ आहेत. दिसायला अतिशय देखणे आणि उंच. इथली साधारण मुलगीदेखील आपल्या कुठल्याही बॉलीवूड हिरॉईनपेक्षा सरस दिसते. लांब न संपणारी थंडी आणि छोटासा उन्हाळा. नोव्हेंबर ते मे हा अतिशय कडक थंडीचा काळ. या काळात इथे भरपूर थंडी आणि बर्फवृष्टी होते.एप्रिल अखेरपासून वसंत (spring season) सुरू होतो. जून ते ऑक्टोबर इथे उन्हाळा असतो. ऑक्टोबरपासून शरद (fall season) सुरवात होते.नोव्हेंबरमध्ये मग सुरू होते थंडी., कडक दातखिळी बसवणारी थंडी... जानेवारीत इथे साधारण तापमान -१५ ते -२० पर्यंत पोचलेले असते. छोटासा दिवस आणि खूप मोठी रात्र अशी ही थंडी. माझा नवरा पहिल्यांदा चेक रिपब्लिकमध्ये आला ते २००७ साली. तेव्हा इथल्या लोकांना भारताची काहीच माहीत नव्हती. ज्या प्रमाणे आपल्याला चेक रिपब्लिक, स्लोव्हाकियाबद्दल फारसे काही माहीत नसते तसेच त्यांनाही भारताची अगदीच जुजबी आणि जुनी माहिती होती. पण उत्सुकताही तेवढीच होती. त्यामुळे तुम्ही भारतीय असाल तर इथे तुम्हाला हे लोक "exotic" म्हणून वागवतात. तुम्हाला जेवणाचे आमंत्रण, पार्टीसाठी निमंत्रण देतात. बॉलीवूडबद्दल तर घसा सुकेपर्यंत उत्तरे द्यावी लागतात. तसेच हिंदी भाषा शिकायची उत्सुकतादेखील काही लोकांमध्ये दिसते. इथल्या युनिव्हर्सिटीमध्ये भारतीय नृत्य, संगीत आणि हिंदी भाषा ह्या विषयावर doctorate करणारे अनेक स्लोवाक तसेच परदेशी विद्यार्थी आहेत. इथे कम्युनिस्ट राजवटीमध्ये लोकांना कुठलाही धर्म पाळायची बंदी असे. ह्याचा परिणाम असा झाला की इथले ७०% लोक हे Atheist आहेत व उरलेले ख्रिश्चन आणि इतर. त्यामुळे इथे धर्मावर प्रतिबंध नाही. तुम्ही आपला धर्म पाळा, तुमचे सण साजरे करा, कोणी तुम्हाला काही बोलणार नाही. आम्हीदेखील दिवाळी घरच्या घरी साजरी करतो आणि ऑफिस मधल्या लोकांसाठी दिवाळीचा फराळही नेतो... ज्याचा आवडीने फडशा पाडला जातो. :P फराळावरून आठवले! इथे भारतीय जेवण म्हणजे फक्त तिखट असा फार मोठा गैरसमज आहे. तरी ब्रातिस्लावामध्ये ५ भारतीय रेस्टॉरंट आहेत,जिथे भारतीय म्हणजे फक्त टिपीकल पंजाबी पदार्थ मिळतात. त्यामुळे तुम्ही मिठाई जरी कुणा नवख्यासमोर ठेवली तरी त्यांचा पहिला प्रश्न असतो की, किती तिखट आहे आणि घाबरत, घाबरत पहिला घास खाल्ला जातो. अनेक वर्ष कम्युनिस्ट राजवटीत काढल्यामुळे इथली मागची पिढी जरा बुजरी आहे, त्या उलट नवीन पिढी बिंधास्त, अमेरिकन संस्कृतीकडे झुकत चाललेली. इथला समाज अजूनही बर्यातच प्रमाणात एकत्र कुटुंबपद्धतीप्रमाणे राहतो. आई, वडील, मुलं. मुलंदेखील लग्न होईपर्यंत आई-वडिलांचे घर सोडत नाहीत. तसेच देशाची किंवा शहरातील लोकसंख्या कमी असल्यामुळे सगळे एकमेकांना ओळखून असतात. ज्यामुळे इथे गुन्हेगारीचे प्रमाणदेखील कमी आहे. आम्ही परदेशी असूनही, रात्री २-३ वाजता रस्त्याने चालत येऊ शकतो. कोणीही तुमच्याकडे ढुंकूनही बघणार नाही.अर्थात ह्यावेळी रस्त्यावर कोणी असल्यास. ;) इथली शिक्षण पद्धतदेखील नव्या काळाप्रमाणे बदलत गेली आहे. सुरुवात Kindergarden पासून, त्यानंतर Gymnasium - इथे Gymnasium चाअर्थ शाळा जी १०-१२वी पर्यंत चालते. त्यानंतर University जिथे specialization करता येते. इथे मला सर्वात जास्त गंमत वाटते ते दारुड्यांची! शुक्रवार - शनिवारची संध्याकाळ म्हणजे ह्यांची ऐष असते. ढोस ढोस ढोसणार, पण गंमत म्हणजे कोण कोणाला शिव्या देणार नाही की मारणार नाही की हातही लावणार नाही. तुम्ही बस किंवा ट्रॅममध्ये एकटे असाल आणि दारुडा असेलतर फक्त एकच त्रास - दारूचा वास! बाकी तो त्याची मर्यादा कधीच ओलांडणार नाही. उलट कितीही दारू प्यायलेला असेल तरी बस किंवा ट्रॅममध्ये शिस्तीत लाइनमध्ये उभे राहून चढणार, आपले तिकिट पंच करणार आणि मग आपला स्टॉप आला की बरोबर न आवाज करता उतरणार. इथे सार्वजनिक वाहनात (रेल्वे वगळता) खायला किंवा प्यायला बंदी आहे. त्यामुळे दारूची बाटली हातात असली तरी बस/ट्रॅममधून बाहेर पडेपर्यंत एक घोटपण घेणार नाही. ह्यातही जर कोणी कधी काही गोंधळ वगैरे केलाच, तर ड्रायव्हर बस/ट्रॅम बंद करून पहिले त्या माणसास खाली उतरवतो आणि मगच पुढे जातो. ही गंमत आम्ही नेहमी पाहत असतो. ब्रातिस्लावामध्ये फिरताना दुसरी एक गोष्ट लक्ष वेधून घेते ते म्हणजे इथले गमतीशीर पुतळे. कम्युनिस्ट राजवटीनंतर शहराचे सुशोभीकरण करताना मांडण्यात आलेले हे पुतळे आज पर्यटकांचं आकर्षण झाले आहेत. खाद्यसंस्कृतीबद्दल बोलायचे तर ह्यावरदेखील चेक, हंगेरियन आणि काही प्रमाणात पॉलिश खाद्यपद्धतीचा प्रभाव दिसतो. अतिशय कडक थंडीमुळेच इथे अल्कोहोलचे मोठ्या प्रमाणात सेवन केले जाते. बियर, वोडका, स्नॅप्स, बेखेरोव्च्का.. काय म्हणाल ते.. एक माणूस एका विकांतात१०-२० लीटर बियर सहज गटवून जातो. जेवणात मुख्य आहार पोर्क, बटाटा, कोबी. त्या बरोबर गार्लिक सूपही इथे प्रसिद्ध आहे. वेगवेगळ्या प्रकाराचे सॉसेजेस, सॅलॅड्स, चीज आणि इतर मांसाहारी पदार्थ. इथे sheep cheese पासून तयार केलेले पदार्थदेखील प्रसिद्ध आहेत. परंतु जेवणामध्ये तिखट काहीच नसते... गार्लिक सूप सोडून. :) इथले काही खास पदार्थ आहेत - Bryndzové halušky (sheep cheese gnocchi), Gulash soup, Garlic Soup in bread bowl, Trdelník आणि शेकडो प्रकारचे chavishta cakes. १. Bryndzové halušky (sheep cheese gnocchi) २. गुलाश सूप ३. Garlic Soup in bread bowl ४. Trdelník ब्रातिस्लावामधून बाहेर पडले तर बाकीची शहरे लहान आहेत. लोकवस्ती तुरळक पण निसर्गाची भरभराट. मध्य स्लोव्हाकियामधील दोन मोठ्या पर्वतरांगा - High Tatra आणि Lower Tatra. High Tatra या नावाप्रमाणे जास्त उंच पर्वत रांगा आहेत आणि त्या खालोखाल Lower Tatra. येथे पर्यटनाची उत्तम सोय आहे. उन्हाळ्यात हायकिंग, ट्रेकिंग आणि हिवाळ्यात स्किईंगसाठी मोठ्या प्रमाणात गर्दी होते. इथे रोपवेच्या साहाय्याने पर्वताच्या टोकावर जायची सोय आहे. High Tatra उन्हाळ्यात High Tatra हिवाळ्यात: ब्रातिस्लावा पाठोपाठ दुसर्या= क्रमांकाचे मोठे शहर - कोशित्से (Kosice). ब्रातिस्लावा मध्य युरोपमध्ये येते तर कोशित्से पूर्व युरोपमध्ये. येथील St. Elisabeth Cathedral हे स्लोव्हाकियातील सर्वात मोठे चर्च आहे. तसेच जगातील सर्वात जुन्या पॅरिसमधील Notre-Dame de Paris ह्या चर्चनंतर हे दुसऱ्या क्रमांकाचे सगळ्यात जुने चर्च आहे. उन्हाळ्यात येथेदेखील बरेच पर्यटक हे चर्च बघायला येतात. St. Elisabeth Cathedral मध्य स्लोव्हाकियातील Bojnice हे गाव Bojnice च्या "Fairytale castle"साठी प्रसिद्ध आहे. १२व्या शतकातील हा राजवाडा, एखाद्या परिकथेतील वाटावा असाच आहे. स्थानिक दंतकथेनुसार ११ व्या शतकात एका दुष्ट चेटकिणीची ह्यावर वक्र दृष्टी पडली आणि तिने ह्या राजवाड्यातील राजघराण्याचा सर्वनाश केला. ह्याच दंतकथेच्या पार्श्वभूमीवर इथे दर उन्हाळ्यात “Ghost Festival" साजरा केला जातो. हा फेस्टिवल अतिशय मनोरंजक तसेच अंगावर काटा उभा करणारा असतो. बरेच लोक हा फेस्टिवल बघण्यासाठी येथे येतात. Bojnice Fairytale castle असा हा युरोपातील छोटासा पण समृद्ध देश हळूहळू जागतिक नकाशावर आपले नाव कोरू पाहत आहे. २०१४ साली जगातील पहिली जमिनीवर तसेच हवेत चालणारी गाडी - ‘AeroMobil’ इथे बनवण्यात आली आणि स्लोव्हाकियाने खर्‍या अर्थाने जगाचे लक्ष आकर्षीत केले. येणार्या् काहीवर्षात हा देश आता कशी प्रगती करतो हे बघण्यासारखे ठरेल.