मिसळपाव: एक व्यक्तिगत इतिहास - भाग १

(सदर लेखमालेचा शेवटचा भाग मिसळपावाच्या प्रथम वाढदिवसाला, म्हणजे गणेश चतुर्थीला प्रकाशित होईल. हे आधीच सांगून टाकलेले बरे, कारण नाहीतर उगाच लोक विचारतात.)

मंडळी, हल्लीच काही चर्चांतून असे लक्षात आले आहे, की आपल्या आवडत्या "मिसळपाव" ह्या संकेतस्थळावरील जुन्या आणि नव्या सदस्यांमधील दरी अधीकच रुंदावत चाललेली आहे. नव्या सदस्यांना जुन्या सदस्यांनी त्यांच्या लेखनात दिलेले संदर्भ कळत नाहीत, आणि म्हणून त्यांचा एकतर विरस तरी होतो, किंवा दुसरे, ते येथील चालकांना त्या संदर्भांचा अर्थ विचारून हैराण करतात. ह्यावर बऱ्याच लोकांनी सुचवलेला उपाय, म्हणजे जुन्या सदस्यांनी अशा प्रकारचे लिखाण (म्हणजे, जुने संदर्भ देणारे) करूच नये. कदाचित ते बरोबरही असेल (बाळपणीचा काळ सुखाचा वगैरे दीड-दोनशे वर्षांपूर्वीच्या सुरस आणि चमत्कारिक कथांविषयी कदाचित काही तरुण सदस्यांना असेच वाटत असेल. पण तो भाग अलाहिदा.)

पण मंडळी, जुन्या काही स्थळांपासून सुरू झालेल्या लेखमालिका अजूनही इथे येत असतात (सध्या भाग चौदा). तेव्हा त्यांचे आकलन होण्यासाठी आपल्याला "जुने जाऊ द्या मरणालागुनी" असे म्हणून चालत नाही. त्यासाठी जुने सर्व साहित्य धुंडाळावे लागते. एकूण काय, की मराठी संकेतस्थळांवर वावरणाऱ्या प्रत्येकाला पुरातत्व विभागात काम करावे लागते. आता तर काय, सदस्यांच्या लेखनावर आधारित मराठी संकेतस्थळांची रेलचेल आहे. म्हणून कुठल्याही ख्यातनाम संकेतस्थळावरचा एखादा लेख असो, किंवा कुणाच्या अनुदिनीवरची छोटीशी खरड, ह्यांचे नीट रसग्रहण करायचे असेल, तर इतिहासाचे सखोल ज्ञान असणे आवश्यक आहे. उदाहरणार्थ, कुणी मल्लिकेचा अनुष्केशी संबंध स्वत:च्या अनुदिनीवर जरी लावला, तरी त्यासाठी किमान ४-५ युद्धे, तह, घटना, आणि सनावली ह्यांचे संदर्भ लक्षात आणावे लागतात.

हे सर्व मराठी संकेतस्थळांच्या नवीन सदस्यांना झेपणार नाही. म्हणून हा प्रपंच. सदर टवाळकीचे शीर्षक जरी "मिसळपाव" ह्या आपल्या आवडत्या स्थळाविषयी असले, तरी महामहीम (लावा बघू संदर्भ? नाही कळला ? हिंट: शिवाजीनगर स्टेशण) रिचर्ड बाक ह्यांनी त्यांच्या "वन" ह्या पुस्तकात म्हटल्याप्रमाणे, सर्व काही एकमेकात गुंतले असते. आपण एकच आयुष्य जगतोय, असे आपल्याला वाटते, पण खरे प्रत्येक वेळी आपल्याला निर्णय घेण्याचा प्रसंग उद्भवतो, तेव्हा कुठल्यातरी जगात, तो दुसरा निर्णय घेणारी आपलीच ब्रॅंच जगत असते. असो, पण आपल्याला आता, द्विमितीतल्या मुंगीला जसे सर्व जग सपाटच आहे असे वाटेल, तसेच, आपल्याच निर्णयांतून निर्माण झालेले हे बहुमित जग कसे दिसणार ?

(खुलासा: सदर तत्वज्ञान आम्ही कुठल्याही द्राक्षासवाच्या अंमलाखाली लिहिले नसून, पूर्ण शुद्धीत लिहिलेले आहे. द्राक्षासवाच्या अंमलाखाली आम्ही नेहमीच विडंबने लिहितो, आणि इतरांनी लिहिलेल्या विडंबनांची अफाट स्तुती करतो. - केसु, कसा आहेस ?- काही वरिष्ट मंडळी आमच्याविषयी नेहमीच चुकीचा विचार करीत आलेली आहेत, हेच त्यांचे लेखन दर्शवते.)

आता वरील परिच्छेद पुन्हा-पुन्हा वाचा आणि, ह्या प्रश्नाचे उत्तर शोधण्याचा प्रयत्न करा: समजा एका संकेतस्थळाच्या चालकाला (नाव मुद्दामच घेतलेले नाहीये. उपनिरीक्षकांनी कृपया नोंद घ्यावी) माय-एसकयूएल हा डेटाबेस नीट ट्यून कसा करावा हे माहिती असते, तर नुकतेच झालेल्या येथील एका सदस्याच्या लग्नात श्रीखंडाच्या ऐवजी जिलब्या असत्या का?

मंडळी, ह्या प्रश्नाचे उत्तर शोधण्यासाठी आपल्याला किमान दोन वर्षांचा इतिहास तरी अभ्यासावा लागेल. रिचर्ड बाक सांगतात, त्याप्रमाणे ह्या दोन घटनंाचा (वरवर वेगळ्या वाटत असल्या तरी) परस्परांशी खूपच जवळचा संबंध आहे. कारण ह्यांना जोडणारे दुवे अनेक आहेत. चीनमधले फुलपाखरू फडफडले, तर अमेरिकेत वादळ येऊ शकते, असे सांगणारी "केऑस थियरी" येथेही कामी येते, मंडळी.

असो, प्रत्येकाला (विशेषत: येथील साहित्यसेवा नियमीत चाखणाऱ्या - अय्या कित्ती छान लिहिलंय, नाही ? मला तर माझ्या आईची आठवण येऊन रडूच आलं - सदस्यांना) ह्या पुरातत्व विभागात इंटरेस्ट असेलच असे नाही. त्यामुळेच आम्ही हा इतिहास लिहायला घेतला आहे.

पण मंडळी, आपले आवडते मिसळपाव हे काही असे फक्त गेल्या वर्षातच तयार झालेले नाही. त्यामुळे गणेशचतुर्थी २००७ ही मिसळपावाची जन्मतिथी म्हणणे जरी जनसामान्यात योग्य ठरेल, तरी आपल्या आवडत्या स्थळाचा खरा इतिहास समजायचा असेल, तर आपल्याला अगदी मागे जावे लागेल. मागे म्हणजे, फक्त दोन वर्षे मागे नाही, बरे का मंडळी ? तो तर कालपरवाचा इतिहास झाला. आपल्याला किमान ८०० वर्षे मागे जावे लागेल. किंवा त्यापेक्षाही मागे. तेव्हा जाऊ या तर:

इसवी सन ०: येशू ख्रिस्ताचा जन्म. येथूनच "इसवी" सनाची सुरुवात झाली. यापुढे "इसवी" सन असे लिहिले की नव्या सदस्यांना त्याचा अर्थ शोधण्यासाठी जुनी संकेतस्थळे चाळायला नकोत. "मराठी प्रतिशब्द हवेत - भाग ३४५७: "इसवी" ला मराठी प्रतिशब्द काय?" असे उगाच कुणी विचारायला नको, म्हणून हा प्रपंच.

इसवी सन १०० (च्या सुमारास): गौतम बुद्धाचा जन्म. (हेही उगाच नाही. पुढे कधीतरी सशस्त्र क्रांतिकारकांचा आणि त्यायोगे गांधींचा, आणि त्यामुळे अहिंसेचा उल्लेख येईल, तेव्हा हे कामी पडेल, मंडळी.)

इसवी सन ८०० (च्या सुमारास): पहिले मराठी संकेतस्थळ, "श्री चामुंडराजे करवियले, आणि आम्हासी त्यांच्या संकेतस्थळावरून हाकलले" हा एका सदस्याचा प्रतिसाद जिवाला अजूनही टोचणी देतो. (पुढे ह्याच सदस्यांनी आपली एक स्वतंत्र अनुदिनी एका शिलालेखावर स्थापून, "त्या चामुंड्याच्या आयचा घो" असे लिहिलेले आढळते, पण ते इतिहासाच्या पडद्याआड गेले आहे. आम्ही नसतो, तर ते कुणी शोधून काढले असते?

इसवी सन १२०० (च्या सुमारास): ज्ञानेश्वर विठ्ठलपंत कुळकर्णी, ह्यांचा जन्म. ह्यांनी स्वत:च्या तीन भावंडांना जमवून एक संकेतस्थळ उभारले, आणि त्यावर भग्वद्गीतेचे ट्रान्स्लेशन करायला सुरुवात केली. पण त्याकाळच्या आळंदीच्या ब्राह्मणांनी हे स्थळ हाणून पाडले. आमचा प्रशासक हा संस्कृतातच बोलतो, त्यामुळे तुमचा हा तेलगू-संमिश्रीत मराठीत बोलणारा प्रशासक कसा चुकीचा आहे, हा मूळ मुद्दा. पण, खरे कारण की सदर संकेतस्थळाच्या प्रशासकाच्या वडिलांनी "आम्ही आता मूळ स्थळांपासून फारकत घेतली" म्हणून बाहेर पडूनही पुन्हा जुन्याच स्थळात एक प्रतिसाद लिहिला. त्याची खुन्नस मूळ प्रशासकांना आली. विठ्ठलपंत पडले मानी. त्यांना हा सारखा "प्रशासकीय अनुमतीचा" जाच आवडेना. पण विठ्ठलपंतांकडे ना साहित्य प्रसवण्याची क्षमता होती, ना मराठी साहित्याच्या उन्नतीसाठी संकेतस्थळ निर्माण करण्याची क्षमता. पण त्यांनी हार मानली नाही. आपला ज्ञानोबा उत्तम लिहितो, निवृत्ती छान संकेतस्थळे निर्माण करू शकतो, मुक्ती संपादन छान करते. सोपाना सदर संकेतस्थळाची लोकप्रियता वाढवू शकतो, हे त्यांच्या आधीच लक्षात आले होते. आणि म्हणून त्यांनी ह्या चारही भावंडांना नवीन मराठी संकेतस्थळाची निर्मिती करायला लावून स्वत: रामराम घेतला. सुरुवातीला ज्ञानोबांनी लिहायला सुरुवात केली, तेव्हा काहीच प्रतिसाद न आल्यामुळे निवृत्ती बुचकळ्यात पडले. पण नंतर त्यांनी सदर संकेतस्थळ नेवाश्याला हालवले, आणि प्रत्येक अध्यायाला ७५ प्रतिसाद मिळू लागले मंडळी. ही "अमृतानुभव" नावाची मालिका तीनेक वर्षे चालली. पुढे पुढे तर मालिकेतील दर दोन वाक्यांमागे चार प्रतिसाद यायला लागले. तेव्हा सदर मालिका लेखक ज्ञानोबा ह्यांना ह्या प्रसिद्धीचाच कंटाळा आला, वाटले की आता आपण लुप्त व्हावे. आणि हे संकेतस्थळ सोडून ते नाहिसे झाले.

(क्रमश:)