संस्कृतमधून काव्य निर्मिती करणारे माझ्या परिचयात आपणच पहिले आहात. आपलं काव्य आवडलं.. खूप शिकायला मिळेल आपल्याकडून.....

- प्राजु.

या बाबतीत काही शंका मी गोडबोले सरांना विचारल्या होत्या (संदेश पुढे दिला आहे). कार्यबाहुल्यामुळे म्हणा, त्यांचे उत्तर आले नाही. येथील दुसर्‍या कोणाला त्यांचे निरसन करता आले तर आभार मानेन.

(गोडबोले सरांना माझा संदेश. माझे काही टंकनदोष सुधारून.)
-------------------------------------------------------------------
विषय: स्तोत्रातले काही शब्दप्रयोग कळले नाहीत
दिनांक: सोम, 2007-10-01 18:40

गोडबोले सर,

तुमच्या गणेश स्तोत्रात काही शंका होत्या त्या येथे विचारतो आहे. घाईघाईत बहुतेक काहीतरी नीट वाचले नाही, असे असेल, पण तरी समजावून द्याल, अशी आशा आहे.

> देव त्वं हि गणाधीश I कवीनां कविपुंगव I
> ईशावास्य महामंत्रे I मनीषी कविरुच्यते II २ II
इथे जर "तूच गणाधीश आहेस, कविपुंगव आहेस" असे म्हणायचे असेल तर बिनासंबोधनाची प्रथमा विभक्ती लागेल असे वाटते. कारण सर्वच संबोधने लावलीत तर "त्वम् हि" चे अन्वयार्थ वाक्य काय ते कळत नाही. पुढे "उच्यते" चा अन्वय/संदर्भ लागत नाही. "तू म्हटला जातोस" असा काही अर्थ असेल तर "उच्यसे" अपेक्षित असेल असे वाटते. 'तुला "कवि" असे त्या मंत्रात कोणीतरी म्हणतो' असे कर्तरि असेल तर 'उच्यते'तील कर्मणि ठीक नाही वाटत.

> भयं कृतान्तकालस्य I एकदन्ताग्रविग्रहात् I
> विघ्नान्तकाय शान्ताय I प्रणवाय नमोनम: II ५ II
अर्थ "कृतान्तकालाचे भय" तर "कृतान्तकालात्" असे हवे. भयकारक जे काही असते ते अपादान असते. शिवाय पहिल्या भागात एक क्रियापद कुठेतरी दडले आहे, ते चटकन लक्षात येत नाही आहे. "विघ्नान्तकाय शान्ताय प्रणवाय नमोनम: ।" हे स्वयंपूर्ण वाक्य आहे, त्यातले "नमः" आदल्या भागाला लागू नाही असे वाटते.

ज्ञानाग्निनर्तनालोके I धृवं विश्वार्तिनाशनम् I
मूलमध्याग्रपश्यन्तौ I सूक्ष्मोन्मेषाक्षिणौ तव II ६ II
"आलोक" मुळे "नाशन" होते आहे का, की माझा अर्थ चुकला? जर "आलोक" "नाशना"चे कारण असेल तर ते केवळ "भावलक्षण" नाही. तसे असता "आलोके" इथे सति सप्तमी तितकी पटत नाही. "गोषु दुग्धासु गतः" वगैरे पुस्तकात शिकवलेल्या सति सप्तमीच्या उदाहरणांत एकीकडे गाई दुहल्या जात आहेत आणि त्याच काळात तो गेला, असा अर्थ कळतो. गाई दुहल्याचे कारण असेल तर "गवां दोहनात् गतः", किंवा "गाः दोग्धुम् गतः" असे प्रयोग होतील असे वाटते.

> वक्रतुण्डेन देवेश I वक्रताखण्डनं कुरु I
वा! वा! छान.

> स्निह्यासि
टंकनदोष?

> अवात्मजगदाकारं
टंकनदोष? या द्वितीया विभक्तीचा वाक्यात अन्वय लागत नाही.

अक्षराणां अकारस्त्वं I आराध्यं ज्ञानिनां प्रभो I
विदुषां वेदसारस्त्वं I मन्दानां भक्तवस्तल II १२ II
"प्रभो" चे संबोधन ठीकच आहे. "अकारः त्वम्" येथे बिगरसंबोधनाची प्रथमा ठीक आहे. तसेच "वत्सल" इथे हाकेपेक्षा वेगळे संदेशन होते आहे - तू 'अमुक अमुक' परिस्थितीत वत्सल आहे' असे मला वाटते. हा अर्थ चुकला का? कारण तसा अर्थ असला तर "अकारः"सारखीच बिगरसंबोधनाची प्रथमा अपेक्षित आहे. 'अमुक अमुक' परिस्थिती म्हटली कारण ती परिस्थिती नीट समजली नाही. सर्व मंदांसाठी "भक्तवत्सल" आहे का? मग मंदानाम् अशी षष्ठी का? का मंदलोकांत त्याला "भक्तवत्सल" असे नाव आहे? "मंद-भक्तांचा" वत्सल आहेस असे म्हणायचे आहे का? तसे म्हणायचे असल्यास "भक्त-वत्सल" असा समास पहिले करता येत नाही - समर्थः पदविधि:. असो, हे नीट समजले नसल्यामुळे मला शंका निर्माण झाल्या असतील.

> गणेशपादपद्मेषु I भृंगोऽहं रसलोलुप: II १४ II
दोनच पाय "पद्मयो:" पाहिजे असे वाटते. छंद टिकवण्यासाठी काही वेगळ्या रूपकाची/शब्दाची सोय करावी लागेल.

> प्रीतया रचितं स्तोत्रं I यत्नकामांग चेतसा
> प्रमादोन्मादमोदाय I क्षमस्व परमेश्वर II १५ II
अर्थात त्याला सर्वच अर्पित वस्तू प्रिय आहेत
प्रीतया - टंकनदोष? "प्रीत्या" म्हटले तर छंदोभंग होतो, वेगळी शब्दयोजना करावी.
"प्रमादोन्मादमोदाय" या समासाची फोड कळली नाही, आणि चतुर्थी विभक्तीचा अन्वय लागत नाही.
प्रमादोन्मादमोद - हे बहुव्रीही की तत्पुरुष? तत्पुरुष असले तर उत्तरपदप्रधान असते. म्हणजे कुठल्यातरी प्रकारच्या "मोदा"विषयी कवी क्षमा मागतो आहे. प्रमादाच्या उन्मादाचा मोद कवीला होतो आहे हे पटत नाही. "मोदाच्या उन्मादामुळे प्रमाद" होतो आहे त्याबद्दल बहुधा कवी क्षमा मागतो आहे. असे असल्यास "प्रमाद" हे पद सर्वात शेवटचे, उत्तरपद असे, यायला पाहिजे.

संस्कृतात तुमचा अधिकार दांडगा आहे, त्यामुळे माझ्या शंका "लहानाच्या तोंडीचा मोठा घास" अशा धर्तीचे दोषदर्शन मानू नका. किंवा "लहानाच्या तोंडीचा" असेच मानून चिरचिर्‍या लहान मुलाला लाडाने समजावून सांगतात तसे मला समजावून सांगा.

नम्र,
धनंजय

काका, संस्क्लुत भाषा मला समजत नाही, पण तुमचे श्तोत्ल आवद्ले. मी पण घली लोज शुभंकलोती म्हंतो, पण त्याचा पेक्षा हे श्तोत्ल छान आहे.

व्वा गजाननावर स्तोत्र रचल्याबद्दल आपले अभिनंदन.....

(स्वानंदवासी गजाननाचा भक्त)
मदनबाण.....